Zbór ewangelicki w Nowym Mieście Lubawskim

Artykuły » Zbór ewangelicki w Nowym Mieście Lubawskim

  • Nowy kościół z 1912 r.
    Nowy kościół z 1912 r.
  • Kościół i rynek - początek XX w.
    Kościół i rynek - początek XX w.
  • Widok na stary kościoł ewangelicki - początek XX w.
    Widok na stary kościoł ewangelicki - początek XX w.
  • Protestancki chór kościelny z Pastorem Mühlenbeckem.
    Protestancki chór kościelny z Pastorem Mühlenbeckem.
  • Widok na kościół - okres II wojny św.
    Widok na kościół - okres II wojny św.

W pierwszej połowie XVI wieku reforma kościoła zaproponowana przez Marcina Lutra miała doprowadzić do odnowy życia religijnego. Tezy i postulaty głoszone przez tego niemieckiego reformatora doprowadziły ostatecznie do rozłamu w kościele katolickim, a także do zmian społecznych, obyczajowych, kulturalnych, politycznych oraz gospodarczych w znacznej części Europy. Reformacja znalazła zwolenników także wśród mieszkańców ówczesnego Nowego Miasta Lubawskiego (dalej, dla uproszczenia, będę posługiwać się nazwą Nowe Miasto). Wpływy zwolenników nowego ruchu religijnego były na tyle silne, że przejęli na pewien czas katolicką świątynię w mieście. W 1647 roku ewangelicy (nazwą tą określano m.in. protestantów z nurtu luterańskiego) stanowili już niemal połowę mieszkańców miasta. Działania kontrreformacyjne starostów bratiańskich z rodu Działyńskich oraz ks. Jana Ewertowskiego spowodowały, że na przełomie XVII i XVIII wieku liczba ewangelików w mieście nie tylko zmniejszyła się, ale zmalały także ich wpływy. Trudno odnieść się do istniejących danych liczbowych z tego okresu, gdyż część z nich mogła ukrywać swe przekonania religijne. Po roku 1772, czyli po pierwszym rozbiorze Polski, liczba protestantów wskutek imigracji ludności niemieckiej zwiększała się. Z kroniki Agathona Harnocha - duchownego ewangelickiego związanego z dziejami kościoła w Prusach Wschodnich i Zachodnich - wynika, że w roku 1789 protestanccy mieszkańcy Nowego Miasta wraz ze stacjonującym tu garnizonem stanowili już dość liczną społeczność. Protestantyzm stał się oficjalnym wyznaniem władz pruskich.
Początkowo nabożeństwa istniejącego zboru ewangelickiego w Nowym Mieście odbywały się w domu burmistrza Boroviego oraz w mieszkaniu pułkownika von Tumplinga dowódcy garnizonu, któremu miasto za udostępnienie lokalu przyznało przywilej „dnia browarowego” w wysokości 10 talarów. Miejscem wspólnych modlitw ewangelików miała być również kaplica zamkowa w Bratianie oraz szkoła i ratusz w Nowym Mieście. Król Prus Fryderyk II Wielki nakazywał, aby umożliwiać ludności ewangelickiej odprawianie nabożeństw w budynkach ratuszów. Kierownikom szkół ewangelickich (zwanych rektorami) nadano prawo głoszenia kazań. Udzielanie sakramentów należało już do kaznodziejów, którzy w określonych terminach przyjeżdżali do poszczególnych wspólnot. W 1797 roku w kaznodzieją w gminie ewangelickiej w Lubawie i Nowym Mieście został Andrzej Plitt z Radzynia. Nowomiejski zbór ewangelicki przyłączył się do gminy w Lubawie, wstępując tym samym do lubawskiego systemu kościelnego. Pierwsza wizytacja kościelna w Nowym Mieście, podjęta została przez radcę konsystorialnego Zacha z Kwidzynia w dniu 15 lipca 1805 roku. Dekretem króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III z września 1817 roku na terenach będących pod jego panowaniem, luteran i kalwinów połączono w jeden kościół ewangelicko-unijny. W publikacji F. W. Heidemanna z 1819 r. w opisie Nowego Miasta, zawarta jest wzmianka o luterańskim domu modlitwy - kaplicy (bethaus). Dnia 27 lipca 1825 roku położono kamień węgielny pod budowę kościoła ewangelickiego w Nowym Mieście. Świątynię wzniesiono pośrodku rynku, w miejscu dawnego ratusza, który w 1806 roku po pożarze całkowicie zburzono. Poświęcenie kościoła odbyło się w 9 grudnia 1827 roku. Fundatorem miał być król Prus Fryderyk Wilhelm III. Wzniesiona świątynia była prostym, jednonawowym budynkiem pokrytym dwuspadowym dachem. Dwa dzwony podarowane przez pruskiego króla, z powodu braku dzwonnicy, miały przez długi czas leżeć na podłodze w przedsionku kościoła. Dopiero w 1860 roku (w niektórych źródłach podawana jest data 17 listopada 1861) przy ścianie zachodniej wzniesiono wieżę zwieńczoną ostrosłupowym dachem. Koszt jej budowy wyniósł ponad 2758 talarów. Stowarzyszenie Gustawa Adolfa przekazało na ten cel 500 talarów.