Zbór ewangelicki w Nowym Mieście Lubawskim

Artykuły » Zbór ewangelicki w Nowym Mieście Lubawskim

  • Nowy kościół z 1912 r.
    Nowy kościół z 1912 r.
  • Kościół i rynek - początek XX w.
    Kościół i rynek - początek XX w.
  • Stary kościoł ewangelicki - początek XX w.
    Stary kościoł ewangelicki - początek XX w.
  • Protestancki chór z Pastorem Mühlenbeckem.
    Protestancki chór z Pastorem Mühlenbeckem.
  • Widok na kościół - okres II wojny św.
    Widok na kościół - okres II wojny św.

Pierwsza wizytacja kościelna w Nowym Mieście, podjęta została przez radcę konsystorialnego Zacha z Kwidzynia w dniu 15 lipca 1805 roku. Dekretem króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III z września 1817 roku na terenach będących pod jego panowaniem, luteran i kalwinów połączono w jeden kościół ewangelicko-unijny. W publikacji F. W. Heidemanna z 1819 r. w opisie Nowego Miasta, zawarta jest wzmianka o luterańskim domu modlitwy - kaplicy (bethaus). Dnia 27 lipca 1825 roku położono kamień węgielny pod budowę neogotyckiego kościoła ewangelickiego w Nowym Mieście. Świątynię wzniesiono pośrodku rynku, w miejscu dawnego ratusza, który w 1806 roku po pożarze całkowicie zburzono. Poświęcenie kościoła odbyło się w 9 grudnia 1827 roku. Fundatorem miał być król Prus Fryderyk Wilhelm III. Wzniesiona świątynia była prostym, jednonawowym budynkiem pokrytym dwuspadowym dachem. Dwa dzwony podarowane przez pruskiego króla, z powodu braku dzwonnicy, miały przez długi czas leżeć na podłodze w przedsionku kościoła. Dopiero w 1860 roku (w niektórych źródłach podawana jest data 17 listopada 1861) przy ścianie zachodniej wzniesiono wieżę zwieńczoną ostrosłupowym dachem. Koszt jej budowy wyniósł ponad 2758 talarów. Stowarzyszenie Gustawa Adolfa przekazało na ten cel 500 talarów.

Do 1852 roku nowomiejska świątynia była kościołem filialnym kościoła lubawskiego. Wtedy to król pruski Friedrich Wilhelm IV „podniósł rangę” nowomiejskiej świątyni do niezależnego kościoła, przekazując darowiznę na rzecz parafii o wartości 4000 talarów. Część kwoty miała być przeznaczona na opłacanie pastora oraz podatki. W 1852 roku nowomiejska gmina ewangelicka otrzymała własnego pastora. Został nim rektor lubawskiej szkoły – Constantin Wannovius. W 1864 roku przy Lonkerstrasse (dziś ul. Grunwaldzka) kosztem 2995 talarów wybudowano plebanię z budynkami gospodarczymi. W 1877 roku organy dla kościoła wykonała znana firma organmistrzowska „August Terletzki” z Elbląga. Do nowomiejskiej parafii ewangelickiej na podstawie dekretów oprócz Nowego Miasta należał Kurzętnik (miał wtedy prawa miejskie) oraz okoliczne dobra, domeny i wsie m.in. Grodziczno, Gwiździny, Taborowizna, Wielkie Bałówki, Tylice, Tyliczki i Wólka. W lipcu 1883 roku gmina ewangelicka jako kandydata na pastora wybrała urodzonego dnia 23 sierpnia 1857 roku w Nowym Mieście - Adolfa Emila Umlauffa (jeden z pierwszych absolwentów kurzętnickiego progimnazjum). Umaluff od 1 sierpnia 1883 roku pełnił funkcję administratora parafii, a od 28 października tego samego roku został jej pastorem. Pod koniec XIX wieku – czyli także za czasów posługi Umaluffa – Nowe Miasto było jednym ze zborów ewangelickich w okręgu brodnickim, w którym nabożeństwa odprawiano również w języku polskim. Księgi metrykalne kościoła ewangelickiego w Nowym Mieście, były prowadzone od roku 1838. W kronice Agathona Harnocha z 1890 roku w opisie wydarzeń z życia wspólnoty podawane są informacje o udzielanych sakramentach (np. liczbie chrztów i komunikantów). Stąd też wiadomo, że w owym czasie odbyło się 126 chrztów. W Brodnicy, gdzie ewangelicy już od XVI w. mieli przywileje wyznaniowe oraz silne wpływy m.in. dzięki Annie Wazównie - gorliwej protestantce, księgi metrykalne były prowadzone już od 1592 roku.
Do gminy ewangelickiej w Nowym Mieście należał cmentarz pochodzący z pierwszej połowy XVII wieku. Z kroniki Harnocha wynika, że w Nowym Mieście nagrobki protestantów (np. żony szwedzkiego kapitana) zachowane były już od czasów Gustawa Adolfa – króla Szwecji – toczącego wojny z Rzeczpospolitą. W kilku źródłach podawana jest informacja, że cmentarz protestancki istniał już w 1599 roku.