Zbór ewangelicki w Nowym Mieście Lubawskim

Artykuły » Zbór ewangelicki w Nowym Mieście Lubawskim

  • Nowy kościół z 1912 r.
    Nowy kościół z 1912 r.
  • Kościół i rynek - początek XX w.
    Kościół i rynek - początek XX w.
  • Widok na stary kościoł ewangelicki - początek XX w.
    Widok na stary kościoł ewangelicki - początek XX w.
  • Protestancki chór kościelny z Pastorem Mühlenbeckem.
    Protestancki chór kościelny z Pastorem Mühlenbeckem.
  • Widok na kościół - okres II wojny św.
    Widok na kościół - okres II wojny św.

Do 1852 roku nowomiejska świątynia była kościołem filialnym kościoła lubawskiego. Wtedy to król pruski Friedrich Wilhelm IV „podniósł rangę” nowomiejskiej świątyni do niezależnego kościoła, przekazując darowiznę na rzecz parafii o wartości 4000 talarów. Część kwoty miała być przeznaczona na opłacanie pastora oraz podatki. W 1852 roku nowomiejska gmina ewangelicka otrzymała własnego pastora. Został nim rektor lubawskiej szkoły – Constantin Wannovius. W 1864 roku przy Lonkerstrasse (dziś ul. Grunwaldzka) kosztem 2995 talarów wybudowano plebanię z budynkami gospodarczymi. W 1877 roku organy dla kościoła wykonała znana firma organmistrzowska „August Terletzki” z Elbląga. Do nowomiejskiej parafii ewangelickiej na podstawie dekretów oprócz Nowego Miasta należał Kurzętnik (miał wtedy prawa miejskie) oraz okoliczne dobra, domeny i wsie m.in. Grodziczno, Gwiździny, Taborowizna, Wielkie Bałówki, Tylice, Tyliczki i Wólka. W lipcu 1883 roku gmina ewangelicka jako kandydata na pastora wybrała urodzonego dnia 23 sierpnia 1857 roku w Nowym Mieście - Adolfa Emila Umlauffa (jeden z pierwszych absolwentów kurzętnickiego progimnazjum). Umaluff od 1 sierpnia 1883 roku pełnił funkcję administratora parafii, a od 28 października tego samego roku został jej pastorem. Pod koniec XIX wieku – czyli także za czasów posługi Umaluffa – Nowe Miasto było jednym ze zborów ewangelickich w okręgu brodnickim, w którym nabożeństwa odprawiano również w języku polskim. Księgi metrykalne kościoła ewangelickiego w Nowym Mieście, były prowadzone od roku 1838. W kronice Agathona Harnocha z 1890 roku w opisie wydarzeń z życia wspólnoty podawane są informacje o udzielanych sakramentach (np. liczbie chrztów i komunikantów). Stąd też wiadomo, że w owym czasie odbyło się 126 chrztów. W Brodnicy, gdzie ewangelicy już od XVI w. mieli przywileje wyznaniowe oraz silne wpływy m.in. dzięki Annie Wazównie - gorliwej protestantce, księgi metrykalne były prowadzone już od 1592 roku.
Do gminy ewangelickiej w Nowym Mieście należał cmentarz pochodzący z pierwszej połowy XVII wieku. Z kroniki Harnocha wynika, że w Nowym Mieście nagrobki protestantów (np. żony szwedzkiego kapitana) zachowane były już od czasów Gustawa Adolfa – króla Szwecji – toczącego wojny z Rzeczpospolitą. W kilku źródłach podawana jest informacja, że cmentarz protestancki istniał już w 1599 roku. Ewangelicka nekropolia usytuowana była naprzeciw obecnego Zespołu Szkół im. C. K. Norwida przy ul. 3 Maja. Po zakończeniu II wojny światowej, ze względu na brak gminy ewangelickiej, obszar ten znalazł się w granicach cmentarza katolickiego. Nowomiejscy ewangelicy prowadzili aktywne życie wspólnotowe. W mieście funkcjonowała elementarna szkoła ewangelicka. Działał oddział Stowarzyszenia Gustava Adolfa (jednym z celów była pomoc zapomogowa ewangelikom żyjącym w diasporze). W 1918 roku odbyły się powiatowe uroczystości związane z jubileuszem 60-lecia działalności tej organizacji. W życiu wspólnotowym aktywny udział brało m.in. stowarzyszenie kobiece prowadzące ochronkę (przedszkole) dla dzieci. Przy nowomiejskim zborze ewangelickim funkcjonował również chór kościelny. Według niektórych źródeł siedzibę w mieście miało także ewangelickie stowarzyszenie opiekujące się sierotami.